منو
آخرین مقاله های اضاف شده

خسران از دیدگاه قرآن کریم
دوشنبه 3 مهر 1396 خسران از دیدگاه قرآن کریم
نویسنده: نجمه فرزانه خو
منبع: اختصاصی سایت مرسلات


چکیده
تحقیق پایانی با عنوان «خسران از دیدگاه قرآن کریم»، پژوهشی است که به روش کتابخانه ای به گردآوری مطالب و تحلیل آنها درباره ی موضوع خسران می پردازد. خسران در لغت به معنای زیان کردن، کم شدن و نیز گمراهی و هلاکت است و در اصطلاح به معنای کم شدن و زیان مندی در سرمایه ی مالی زندگی و امور نفسانی و معنوی مانند: زیان در سلامتی، عقل، ایمان و حیات به کار می رود. البته خسرانی که در قرآن ذکر شده، عمدتاً به معنای دوم می باشد که از‌ آن با عنوان «خسران مبین» یاد شده است. ویژه بودن دیدگاه قرآن به خسران معنوی از آن جهت است که وجود یا عدم آن همسنگ با شقاوت و سعادت بشر است و می توان گفت: سرنوشت آدمی ارتباط تنگاتنگی با آن دارد. خسران شامل خسران معنوی و مادی می شود. خسران معنوی، هدر دادن و باختن سرمایه های وجودی در بازار دنیا است بدون بدست آوردن عوض بهتر. اما خسران مادی نقص در داشته ها و ذخایر مادی است که البته گاهی همین امر مصداق امتحان الهی قرار می گیرد. از دیدگاه روانشناسی فرار از خسران و میل به سعادت امری ذاتی است و این میل و علاقه ریشه در یک امر فطری به نام لذت طلبی دارد. حقیقت خسران در قرآن این است که انسان خودش و قدرش را ببازد و از لقای پروردگار چشم پوشی کند. این خسارت آدمی ممکن است در دو بعد وجودی و عملی باشد. عواملی وجود دارند که منجر به خسران می شوند که برخی از آنها مربوط به اعتقادات آدمی است؛ مانند: باطل گرایی و روی آوری به کفر، تکذیب و پوشانیدن آیات الهی و شرک؛ و برخی دیگر مربوط به اعمال اوست مانند: ظلم، فسق، غفلت و پیروی از شیطان. در مقابل عواملی نیز سبب مصونیت از خسران می شوند که عبارتند از: ایمان، عمل صالح، توصیه به حق و صبر،‌ غفران و رحمت و فضل الهی. بنابراین شناخت عوامل خسران وعوامل مصونیت از خسران ما را از خسران زدگی باز می دارد. از طرف دیگر شناخت مصادیق خاسران در قرآن کریم کمک شایانی در این رابطه به ما می کند که از مصادیق خاص خاسران در قرآن می توان ابولهب، ‌فرعون، اشراف قوم شعیب، امت های پیشین جن و انس،‌ بنی اسرائیل، قوم ابراهیم، قوم نوح، قابیل، اهل کتاب و جباران را نام برد.
واژگان کلیدی: خسران،‌ زیان و سعادت.

مقدمه
انسان در مسیر زندگی اش از نعمت های بی شمار الهی هم چون: حیات، عقل، توانایی های جسمی و ذهنی و قابلیت ها و ظرفیت های روحی بهره مند است. اگر آدمی این داشته ها را دو راه رضایت پروردگار هزینه کند، به سعادت و نجات از خسران معنوی نایل می شود.
منظور از خسران معنوی خسارت در استعدادهای ذاتی و قابلیت های درونی فرد است، یعنی آنجا که اینها در مسیر غلط و غیر الهی به کار گرفته شوند به طوری که منجر به تباهی و زیان بزرگ و غیرقابل جبرانی شوند. بنابراین وجود یا عدم خسران، تأثیر بسزایی در سرنوشت انسان دارد.
در این پژوهش سعی بر آن است که خسران از دیدگاه قرآن کریم بررسی شود و می توان گفت: ضرورت شناختن خسران، مصونیت از آن است.
آثاری که تا به حال در رابطه با خسران نگاشته شده اند، هیچ یک به طور مدون و دسته بندی شده به بررسی آیات خسران به همراه شرح و تفسیر آن نپرداخته اند که تلاش شده در این رساله، به این کار به طور خاص پرداخته شود. به علاوه در این تحقیق، تعریف و شناخت ماهیت خسران، عوامل خسران،‌ عوامل مصونیت از خسران و مصادیق خاسران در قرآن کریم نیز مورد بررسی و تحقیق قرار گرفته اند.
ازواژگان کلیدی مطرح شده دراین تحقیق می توان به «خسران»،‌ «زیان» و«سعادت» ‌اشاره نمود.
 
چیستی و ماهیت خسران
برای تبیین ماهیت خسران، لازم است معنای لغوی و اصطلاحی خسران، نگاه ویژه ی قرآن به خسران، انواع خسران و روانشناسی خسران به خوبی روشن شد که در ادامه به آنها می پردازیم.
 
معنای لغوی خسران
به طور کلی خسران در لغت به معنی زیان کردن، ‌کم شدن و نیز نقصان، گمراهی و هلاکی است.[1] «خَسْر» بر وزن های مختلف آمده است، ‌اما در قرآن فقط بر وزن «فُعْلْ» و در باب «فَعِلَ یَفْعَلُ» ‌و به دو حالت لازم و متعدی ذکر گردیده است.[2]
در قرآن کریم، «غرم»،‌ «غبن» و «تبّ» تقریباً مترادف با «خسر» به کار رفته اند.
 
معنای اصطلاحی خسران
در مفردات راغب درباره ی معنای خسران مطلبی گفته که حاصل آن چنین است: «خُسران» در اصطلاح، یعنی کم شدن سرمایه ی زندگی که به انسان نسبت داده می شود و می گویند:«خَسِرَ فُلانٌ» یعنی او زیان مند شد و خسارت دید. گاهی نیز خسران به کار و عمل تعلق می گیرد و می گویند: «خَسِرَتْ تِجارَتُه». گاهی واژه ی خسران درباره ی دستاوردهای زندگی مثل مال و مقام دنیایی است و گاهی درباره ی زیان مندی در دستاوردها و نتایجی که از حالات نفسانی حاصل می شود مثل از دست دادن صحت و سلامت و عقل و ایمان و ثواب که این قسم همان چیزی است که خداوند در قرآن آن را «خُسران مُبین» نامیده است.[3] و مقصود ما از خسران معنوی آدمی نیز همین است.
 
نگاه ویژه ی قرآن به خسران
در جهان بینی اسلامی انسان ها به تجارت پیشگانی تشبیه شده اند که با سرمایه های سنگین، قدم به بازار تجارت این جهان می گذارند، بعضی سود کلانی می برند و گروهی زیان می بینند و اصطلاحاً دچار خسران می شوند.[4]
خسرانی که مورد تأکید قرآن است خسران در ذات یا خسران وجودی انسان است که شامل از دست دادن قابلیت های وجودی و به هدر دادن سرمایه ی حیات است و این غیر از خسران مالی و آبرویی است.[5]  لذا خسران و عدم خسران همسنگ با شقاوت و سعادت انسان شمرده می شود و وجود و عدم آن سرنوشت او را رقم می زند.
انواع خسران
الف) خسران معنوی
خسران معنوی خسرانی است که به سرمایه های معنوی انسان وارد می آید. یعنی اگر انسان در رشد و پرورش استعدادهای ذاتی و قابلیت های درونی کوتاهی کند دچار خسران وجودی یا معنوی می شود.
ب) خسران مادی
خسران مادی همان خسران و نقصان در داشته ها و ذخایر مادی است یعنی آسیب یا از دست رفتن سرمایه های مالی انسان.
 
روانشناسی خسران
الف) حقیقت خسران در قرآن از دیدگاه روانشناسی
خسارت انسان ممکن است در دو بُعد باشد: خسارت وجودی و خسارت در عمل.
خسارت وجودی: خسارت انسان از باختن خودش و قدر و ارزشش و چشم پوشی او از لقاء الله سرچشمه می گیرد. یعنی آنجا که انسان قدر خودش را در نظر نمی گیرد و درجه ی وجودی خودش را منظور نمی کند و خودش را می بازد.
خسارت در عمل: خسارت عملی در مورد آنجایی است که انسان عمل بد و نامتناسب با فلاح و رستگاری داشته باشد یا جایی که انسان می تواند چند حرکت را جمع کند و چند عمل را با هم داشته باشد، ولی به انجام یکی از آن اعمال اکتفا کند. در این حالت هر چند وجود او خاسر نیست اما اعضاء و جوارح او در عمل دچار خسران عملی شده است.[6]
 
ب) علت روانی و فطری فار از خسران و میل به سعادت
یکی از گرایش های فطری انسان، گرایش به لدت و خوشگذرانی است که طبعاً این میل توأم با رنج گریزی و فرار از درد و ناراحتی است. از آنجایی که سعادت نیز چیزی جدای از لذّت نسیت، باید بگوئیم گرایش انسان به سعادت و خسران گریزی انسان ریشه در یک میل ذاتی به نام میل به لذّت دارد.
 
عوامل خسران
پس از شناخت اجمالی ماهیت خسران لازم است عوامل خسران زا از دیدگاه قرآن کریم شناخته شوند.
عوامل خسران بعضی مربوط به عقاید و باورهای شخص می شوند و برخی مربوط به اعمال و رفتار او.
عوامل عقیدتی خسران
1.