منو
تبليغات







 
قرآن و عترت
امام سجاد عليه السلام
شنبه 25 آبان 1392 با صحیفه سجادیه، «زبور آل محمد» آشنا شویم
منبع: تبیان (www.tebyan.net)



علی بن حسین بن علی علیهم السلام چهارمین امام شیعیان، در سال 38 هجری ‏قمری، روز سوم شعبان دیده به جهان گشود. نام مادرش شهربانو، «شهر بانویه‏» «شاه ‏زنان‏» و...، و مشهورترین القاب آن حضرت «زین العابدین‏» و «سجاد» می‏باشد. ‏

دوران کودکی را در مدینه سپری کرد، و مدت دو سال از امامت جدش، امیرمؤمنان علیه ‏السلام و ده سال از امامت عمویش، امام حسن مجتبی علیه السلام و ده سال از امامت ‏پدر بزرگوارش، امام حسین علیه السلام را درک نمود. (1) ‏

در محرم سال 61 هجری قمری در جریان قیام امام حسین علیه السلام، در سرزمین ‏کربلا حضور داشت و پس از آن فاجعه دردناک به امامت رسید و با توجه به وضعیت زمان و ‏اختناق حاکم در آن دوران، اقدام به یک سلسله برنامه‏های ارشادی و فرهنگی و مبارزات ‏غیرمستقیم نمود، بدون آنکه حساسیت‏حکومتها را برانگیزد و فعالیتهایی انجام داد که ‏مهم‏ترین آنها عبارتند از: ‏

‏1. زنده نگه داشتن یاد و خاطره عاشورا و رساندن پیام آن به مردم آن زمان

‏2. پند و ارشاد امت

‏3. تبیین معارف از طریق دعا و مناجات

 

 

کتابهای منسوب به امام سجاد علیه السلام

دوران امام سجاد علیه السلام، با توجه به برنامه‏های پیش گفته حضرت، طلیعه ‏درخشش فرهنگ تشیع شمرده می‏شود و حدیث و دعا رونقی دیگر می‏یابد. ‏

در این دوره، آثار مکتوب بر جای مانده از امام سجاد علیه السلام بسیار است. ‏

در شمارش نوشته‏های به‏جا مانده از این امام همام به کتبی بر می‏خوریم که برخی از ‏آنها از این قرار است: ‏

‏1. صحیفه سجادیه; (که مقاله حاضر، در ادامه به معرفی این اثر می‏پردازد). ‏

‏2. مناسک الحج: یکی دیگر از کتب آن حضرت است که فرزندان آن حضرت این کتاب را نقل ‏کرده‏اند و در بغداد نیز به چاپ رسیده است. (2) ‏

‏3. رساله حقوق: از دیگر آثار گرانسنگ آن حضرت که جامع آداب سلوک فردی و اجتماعی ‏است و محور شرح و بسط زیادی قرار گرفته است، رساله حقوق آن حضرت است. (3) ‏

‏4. الجامع فی الفقه: عنوان یکی دیگر از آثار آن حضرت است که ابوحمزه ثمالی نقل کرده ‏است. (4) ‏

‏5. صحیفة الزهد: کتاب دیگری است که توسط ابوحمزه ثمالی نقل شده است. (5) ‏

‏6. کتاب دیگری که توسط داود بن عیسی از آن حضرت نقل شده، کتاب حدیثی است که ‏امام سجاد علیه السلام آن را گردآوری نموده است. (6) ‏

‏7. کتاب علی بن الحسین علیه السلام: عنوان کتاب دیگری است که در ضمن مصادر از ‏آن یاد شده است. (7) ‏

آنچه در پیش رو دارید، قدمی است در معرفی صحیفه سجادیه، بدان امید که جامعه ما، ‏مخصوصا جوانان عزیز با این کتاب آشنایی بیشتری پیدا کنند و از دریای معرفت آن، ‏گوهرها به دست آورند، و دنیا و آخرت خویش را با انس گرفتن با آن برای همیشه آباد ‏کنند. ‏

 

 

حضرت سجاد

صحیفه سجادیه را بشناسیم

 ‏

مدت سیزده قرن است که کتاب صحیفه سجادیه مونس بزرگان زهاد و صالحان و مرجع و ‏ملجا مشاهیر علما و مصنفان بوده و هست. برای آشنایی با این گنج معنوی بحث را در ‏چند بخش پی می‏گیریم. ‏

 

الف) سند صحیفه ‏

از نظر سندی، صحیفه سجادیه در حد تواتر بلکه فوق آن است، شیخ آقا بزرگ تهرانی در ‏این باره می‏گوید: «الصحیفة الاولی المنتهی سندها الی الامام زین العابدین... و هی من ‏المتواترات عند الاصحاب لاختصاصها بالاجازة والروایة فی کل طبقة وعصر... ; (8) ‏

صحیفه اولی که سند آن به امام زین العابدین علیه السلام می‏رسد... از متواترات [و ‏قطعیات] نزد اصحاب است; چرا که از ویژگی آن، این است [که تمام اصحاب از اساتید ‏خود] اجازه نقل آن را در تمام طبقات [رجالی] و در تمام عصرها گرفته‏اند.» کار شهرت ‏سند صحیفه به جایی رسیده که مرحوم محمد تقی مجلسی ادعا نموده است که او در ‏نقل و روایت صحیفه یک میلیون سند دارد. (9) و همین طور شیخ محمد بن نعمان مفید ‏‏(م‏413) در ارشاد و علی بن محمد خزاز قمی، شاگرد صدوق بن بابویه (م‏381) و احمد ‏بن عیاشی (م‏401) و ابوالفضل شیبانی، و.... آن را نقل نموده‏اند، و از علمای اهل سنت ‏نیز، ابن جوزی در خصائص الائمه، و حافط سلیمان بن ابراهیم القندوزی (م 1294) در ‏ینابیع المودة از صحیفه اسم برده، بخشهایی از دعای آن را نقل نموده‏اند. (10) ‏

ابوالفضل شیبانی سندش به این صورت است: حدیث کرد ما را عامربن عیسی بن عامر ‏سیرافی در مکه در سال 381، و گفت: حدیث کرد مرا ابو محمد حسن بن محمد بن ‏یحیی بن حسن بن جعفر بن عبیدالله بن حسین بن علی بن ابیطالب علیهم السلام، ‏گفت: حدیث کرد مرا پدرم و او از عمیر بن متوکل، او از پدرش متوکل بن هارون و او از ‏یحیی بن زید، پس از شهادت پدرش در حالی که به سوی خراسان در حرکت‏بود و مردی ‏را به پایه و عقل او ندیدم.... که او صحیفه کامله‏ای را که دعاهای علی بن الحسین علیه ‏السلام در آن بود، به من نشان داد. (11) ‏

گذشته از کتب تاریخی و رجالی، هیچ کتاب دعای معتبری از دعاهای صحیفه سجادیه ‏خالی نیست، مانند:

 

1. «مصباح المتهجد» شیخ طوسی (385 - 460). ‏

‏2. «سلوک الحزین‏» قطب الدین بن سعید بن هبة الله راوندی (م‏573) که کتابش مشهور ‏به «دعوات الراوندی‏» می‏باشد. ‏

‏3. «اختیار المصباح‏» از سید علی بن حسین بن باقی. ‏

‏4. «اقبال و جمال الاسبوع و فتح الابواب‏» سید رضی الدین علی بن طاووس (م‏589). ‏

‏5. «زوائد الفوائد» ابوالقاسم علی بن رضی الدین. ‏

‏6. «البلد الامین‏» ابراهیم بن علی کفعمی (م. 868) و.... ‏

 

از همه آنها گذشته، علامه مجلسی اول، به نقل آیت الله مرعشی نجفی، در بسیاری از ‏اجازات خود اشاره کرده که او صحیفه را شفاها و بلاواسطه از حضرت حجة بن الحسن ‏صاحب الزمان علیه السلام نقل می‏کند. مجلسی می‏گوید: ‏

‏«در بین خواب و بیداری دیدم که گویا در مسجد جامع عتیق اصفهان ایستاده‏ام و حضرت ‏مهدی علیه السلام نیز ایستاده بود. من چند مسئله را که برایم مشکل شده بود، از ‏محضر آن حضرت پرسیدم، پس جواب آن را برایم بیان فرمود. آنگاه از کتابی که به آن عمل ‏کنم سؤال کردم و آن حضرت مرا به مولانا محمد التاج حواله داد و من [نزد او رفتم] و از او ‏کتابی گرفتم، به نظرم آمد که آن کتاب دعا بود، پس آن را بوسیدم و بر چشم نهادم، ولی ‏وقتی به خویش آمدم [و از خواب بیدار شدم] آن کتاب را در دست‏خود نیافتم، پس تا صبح ‏گریه کردم، فردای آن روز به دنبال «محمد تاج‏» راه افتادم تا رسیدم به «دارالبطیخ‏»، مرد ‏صالحی را که آقا حسن نام و «تاجا» لقب داشت دیدم، به او سلام کردم، او مرا فرا خواند ‏و به کتابخانه خود برد، اولین کتابی که به دست من داد، همان کتابی بود که در خواب ‏دیده بودم، آنگاه شروع نمودم به گریه و گفتم همین کتاب مرا بس است. و از آنجا به نزد ‏شیخ محمد مدرس رفتم و به مقابله آن نسخه با نسخه‏ای که جد پدر محمد مدرس از ‏روی نسخه شهید نوشته بود، پرداختم. دیدم نسخه‏ای که حضرت صاحب الزمان به من ‏مرحمت فرموده بود، درست مطابق نسخه صحیفه شهید می‏باشد. (12) ‏

 

ب) نامهای صحیفه سجادیه ‏

معروف است که «صحیفه سجادیه‏» پس از قرآن و نهج البلاغه بزرگ‏ترین گنجینه گرانبهای ‏حقایق و معارف الهی به شمار می‏رود و به نقل شیخ آقا بزرگ تهرانی به آن «اخت ‏القرآن‏»: خواهر قرآن، «انجیل اهل بیت‏»، «زبور آل محمد» و «صحیفه کامله‏» نیز گفته ‏می‏شود، (13) و قندوزی نیز چنین تعبیر نموده است: ‏

‏«فی ایراد بعض الادعیة والمناجاة التی تکون فی الصحیفة الکاملة للامام الهمام زین ‏العابدین... وهی زبور اهل البیت الطیبین علیهم السلام; (14) در بیان بعضی دعاها و ‏مناجاتهایی که در صحیفه کامله امام زین العابدین علیه السلام آمده است... و آن زبور ‏اهل بیت پاک است.» ‏

و علت اینکه آن را «صحیفه کامله‏» نامیده‏اند، این است که در نزد طایفه «زیدیه‏» از ‏صحیفه نسخه‏ای هست که کامل نیست، بلکه در حدود نصف صحیفه موجود می‏باشد. ‏به این جهت، به صحیفه موجود [در دست‏شیعیان دوازده امامی] صحیفه کامله گفته ‏شده است. (15) ‏

حضرت سجاد

ج) شرحهای صحیفه ‏

مرحوم علامه «شیخ آقا بزرگ تهرانی‏» در کتاب الذریعه در حدود پنجاه شرح - غیر از ‏ترجمه‏ها - بر صحیفه سجادیه نام برده است. (16) ‏

علاوه بر این شرحها، گروهی از دانشمندان گذشته و معاصر، ترجمه‏های متعددی (17) بر ‏صحیفه نگاشته‏اند، که در این بخش به عنوان نمونه به برخی شرحها اشاره می‏کنیم: ‏

‏1. «الازهار اللطیفة فی شرح مفردات الصحیفة‏»، تالیف سید علامه محمد رضا اعرجی ‏حسینی. ‏

‏2. شرح میرزا محمد مشهدی جمال الدین طوسی صاحب دقائق التنزیل. ‏

‏3. شرح محمد علی بن محمد نصیر چهاردهی رشتی (م 1334)، صاحب کتاب «شرح ‏الوقت و القبلة‏». ‏

‏4. شرح سید افصح الدین محمد شیرازی. ‏

‏5. شرح مولا تاج الدین مشهور به (تاجا). ‏

‏6. شرح مفتی، میر محمد عباس جزائری (م 1306). ‏

‏7. شرح مولی حبیب الله کاشانی. ‏

‏8. شرح ابن مفتاح ابوالحسن عبدالله بن ابی القاسم بن مفتاح الزیدی الیمنی. ‏

‏9. شرح مولی خلیل قزوینی. ‏

‏10. شرح آقا هادی ابن مولا صالح مازندرانی. ‏

‏11. شرح مولا محمد طاهر بن حسین شیرازی. ‏

‏12. شرح سید محسن بن قاسم بن اسحاق صنعانی یمنی زیدی از علمای قرن 13. ‏

‏13. شرح سید محسن بن احمد شامی حسنی یمنی زیدی (متوفای 1251). ‏

‏14. شرح سید جمال الدین کوکبانی یمنی الاصل ساکن هند (م 1339). (18) ‏

 

د) مستدرکات صحیفه ‏

عده‏ای از علما و دانشمندان مستدرکاتی بر صحیفه نوشته‏اند. ‏

مقصود از این مستدرکات، دعاهای منسوب به حضرت سجاد علیه السلام است که در ‏صحیفه کامله نیامده است. در اینجا به برخی از آنها اشاره می‏شود: ‏

‏1. «صحیفه ثانیه‏»، تالیف شیخ محمد بن حسن الحر العاملی، صاحب وسائل الشیعه. ‏

‏2. «صحیفه ثالثه‏»، گردآوری شده توسط مورخ و رجالی معروف، میرزا عبدالله افندی، ‏صاحب کتاب ریاض العلمأ. ‏

‏3. «صحیفه رابعه‏»، تالیف محدث میرزا حسین نوری طبرسی. ‏

‏4. «صحیفه خامسه‏»، علامه محسن امین حسینی عاملی. ‏

‏5. «صحیفه سادسه‏»، تالیف شیخ محمد باقر بن محمد حسن بیرجندی قائینی. ‏

‏6. «صحیفه سابعه‏» که توسط شیخ هادی بن عباس آل کاشف الغطأ نجفی، صاحب ‏کتاب مستدرک نوشته شده است. ‏

‏7. «صحیفه ثامنه‏»، تالیف حاج میرزا علی حسینی مرعشی شهرستانی حائری. ‏

‏8. «ملحقات صحیفه‏»، مؤلف آن شیخ محمد، معروف به تقی زیابادی قزوینی می‏باشد که ‏از شاگردان برجسته مرحوم شیخ بهایی بوده و ملحقات را در سال 1023 به پایان رسانده ‏است. (19) ‏

 

ه). جایگاه صحیفه نزد علما ‏

دعاهای صحیفه علاوه بر حسن بلاغت و کمال فصاحت از علوم الهی و معارف یقینی ‏برخوردار است که عقلها در مقابل آن رام است و فحول علما در مقابل آن سر تسلیم و ‏خضوع فرود آورده‏اند. ‏

این حقیقت‏برای صاحبدلان حقیقت‏بین بانگاهی به صحیفه آشکار می‏گردد; زیرا عبارات ‏صحیفه خود بیانگر آن است که فوق کلام مخلوق و پایین‏تر از کلام خالق است; لذا هم از ‏دسترس اوهام جاعلان برتر و بالاتر است و هم علما و بزرگان سخت‏بدان توجه و از آن ‏ستایش کرده‏اند که به نمونه‏هایی اشاره می‏شود: ‏

 

‏1. ابن شهر آشوب (م‏588) در کتاب مناقب خود می‏گوید: «وقتی در بصره نزد یکی از بلغأ ‏از فصاحت صحیفه کامله سخن به میان آمد، او گفت: من هم می‏توانم مانند آن را بر شما ‏املأ و بیان کنم. آنگاه قلم برداشت و سر به زیر افکند [و هیچ جمله‏ای نتوانست‏به زبان ‏آورد] و در همان حال سرافکندگی از دنیا رفت. (20) » ‏

 

‏2. در سال 1353 ه. ق مرحوم آیت الله العظمی مرعشی نجفی رحمه الله نسخه‏ای از ‏صحیفه سجادیه را برای طنطاوی، دانشمند اهل سنت و مؤلف تفسیر طنطاوی (مفتی ‏اسکندریه) به «قاهره‏» فرستاد. وی پس از دریافت و تشکر از چنان هدیه‏ای گرانبها و ‏ستایش فراوان در پاسخ نوشت: «این از بدبختی ماست که تاکنون بر این اثر گرانبهای ‏جاوید که از مواریث نبوت است، دست نیافته بودیم، من هر چه در آن می‏نگرم آن را از ‏گفتار مخلوق برتر و از خالق پایین‏تر می‏یابم. (21) » ‏

تعجب از این مفسر معاصر است که لااقل به منابع اهل سنت‏به دقت توجه نکرده; چرا که ‏امثال قندوزی قسمتهایی از صحیفه سجادیه را در کتابهای خود نقل نموده‏اند. (22) ‏

 

‏3. از میرزا هادی مشهدی ذاکر نقل شده که ابن جوزی در «خصائص الائمه‏» چنین گفته ‏است: «اگر امیرالمؤمنین علی علیه السلام نبود، توحید مسلمانان و عقاید ایشان کامل ‏نمی‏شد; زیرا آنچه پیغمبر اکرم بیان فرمود، اصول عقاید و فروع مهم دین بود، ولی دقائق ‏عقائد را [همچون صفات ذات و فعل، و عینیت صفات با ذات را] مسلمانان مدیون و ریزه ‏خوار خوان نعمت امیرالمؤمنین علیه السلام و شاگردان او می‏باشند...»، آنگاه درباره امام ‏سجاد علیه السلام می‏گوید: «علی بن الحسین زین العابدین در املأ و انشأ و ‏کیفیت‏سخن گفتن و خطاب و عرض حاجت‏به پیشگاه الهی بر مسلمین حق تعلیم دارد; ‏زیرا اگر آن حضرت نبود، مسلمانان آیین سخن گفتن و عرض حوائج‏خود را به خدای متعال ‏نمی‏دانستند; لذا آن امام به مردم آموخت که هنگام استغفار چگونه با خدا سخن بگویند و ‏در موقع درخواست‏باران رحمت‏با چه زبانی از خداوند نزول باران بخواهند، و زمان ترس از ‏دشمن چگونه به خدا پناه برده، دفع شر دشمنان را بخواهند... (23) » ‏

 

و) مروری بر دعاهای صحیفه ‏

صحیفه سجادیه تنها شامل راز و نیاز با خدا وبیان حاجت در پیشگاه وی نیست، بلکه ‏دریایی بیکران از علوم و معارف اسلامی است که طی آن مسائل عقیدتی، فرهنگی، ‏اجتماعی، سیاسی و پاره‏ای از قوانین طبیعی و احکام شرعی در قالب دعا مطرح و بیان ‏شده است. ‏

در بخش ارتباط با خداوند طبق مقتضای زمانهای مختلف و احوال گوناگون دعاهایی بیان ‏شده است، برخی دعاهای آن سالی یکبار، همچون دعای عرفه و وداع ماه رمضان، و ‏برخی هر ماه یکبار، مانند دعای دیدن هلال، و برخی در هفته و برخی برای هر شبانه روز ‏قرار داده شده است. ‏

حضرت سجاد

صحیفه سجادیه مشتمل بر 54 دعا است که فهرست عناوین آن بدین شرح است: ‏

‏1. ستایش خداوند که با کلمه «حمد» شروع و با کلمه «حمید» پایان می‏یابد. ‏

‏2. درود بر محمد و خاندان او. ‏

‏3. درود و صلوات بر فرشتگان نگه دارنده عرش و سایر فرشتگان مقرب، همچون اسرافیل، ‏میکائیل، جبرئیل، روح، ملک الموت، منکر، نکیر و.... ‏

‏4. درود و صلوات و درخواست رحمت‏برای پیروان و ایمان آورندگان به پیامبران. ‏

‏5. دعای حضرت برای خود و دوستانش. ‏

‏6. دعا هنگام صبح و شام. ‏

‏7. دعا هنگامی که پیشامدها و حوادث مهمی پیش آید و نیز به هنگام غم و اندوه. ‏

‏8. پناه بردن به خداوند از ناپسندیها، بدی اخلاق و کردارهای زشت و نکوهیده. ‏

‏9. در اشتیاق به درخواست آمرزش از خداوند. ‏

‏10. پناه بردن به درگاه خداوند. ‏

‏11. درخواست عاقبت‏به خیری. ‏

‏12. اقرار به گناه و درخواست توبه و بازگشت. ‏

‏13. درخواست‏حوائج از خداوند. ‏

‏14. هنگامی که انسان ستمی می‏بیند و یا از ستمکاران کار ناخوشایندی می‏بیند. ‏

‏15. هنگام بیماری، اندوه و گرفتاری. ‏

‏16. درخواست عفو از گناهان و عیبها. ‏

‏17. درخواست دفع شر شیطان و پناه بردن به خداوند از دشمنی و مکر او. ‏

‏18. دعا پس از رفع خطر و برآورده شدن سریع حاجت. ‏

‏19. درخواست‏باران هنگام خشکسالی. ‏

‏20. درخواست مکارم اخلاق و کردارهای پسندیده از خداوند. ‏

‏21. دعا هنگام حزن و اندوه. ‏

‏22. دعا هنگام رنج و سختی و دشوار شدن کارها. ‏

‏23. دعا هنگام درخواست تندرستی و سپاس بر آن. ‏

‏24. دعا برای پدر و مادر. ‏

‏25. دعا درباره فرزندان. ‏

‏26. همسایگان و دوستان. ‏

‏27. دعا برای رزمندگان و مرزداران کشور اسلامی. ‏

‏28. هنگام پناه بردن به خدا. ‏

‏29. دعا هنگام تنگدستی. ‏

‏30. کمک خواستن بر پرداخت قرض. ‏

‏31. توبه و بازگشت‏به خدا. ‏

‏32. دعا بعد از نماز شب. ‏

‏33. درخواست‏خیر و نیکی. ‏

‏34. دعا هنگام گرفتاری به بلا و یا هنگامی که مبتلا به گناهی را می‏بیند. ‏

‏35. خشنودی از خداوند هنگام دیدن دنیا داران. ‏

‏36. دعا هنگامی که انسان به ابرها می‏نگرد و رعد و برق آسمان را مشاهده می‏کند. ‏

‏37. اعتراف به ناتوانی از ادای شکر الهی. ‏

‏38. دعای عذر خواهی از کوتاهی در ادای حقوق بندگان. ‏

‏39. درخواست عفو و رحمت الهی. ‏

‏40. دعا هنگام مرگ دیگران و یاد مرگ. ‏

‏41. درخواست پرده پوشی و نگه داری از گناه. ‏

‏42. هنگام ختم قرآن. ‏

‏43. هنگام دیدن هلال ماه. ‏

‏44. دعای اول رمضان. ‏

‏45. دعای وداع ماه رمضان. ‏

‏46. دعای روز عید فطر و جمعه. ‏

‏47. دعای روز عرفه (نهم ذی حجه). ‏

‏48. دعای روز جمعه و روز عید قربان. ‏

‏49. دعا برای دفع مکر و شر شیطان. ‏

‏50. ترس عاقلان از خدا. ‏

‏51. تضرع و زاری در پیشگاه الهی. ‏

‏52. اصرار به درخواست از خدای متعال. ‏

‏53. در مقام کوچکی در پیشگاه الهی. ‏

‏54. دعا برای دور شدن اندوهها. ‏

حضرت سجاد

ح) نمی‌از یم صحیفه ‏

اشاره شد که صحیفه تنها شامل راز و نیاز... نیست، بلکه ابعاد سیاسی، اجتماعی و ‏فرهنگی و عقیدتی نیز دارد. حضرت در ضمن دعاها، مباحث‏سیاسی بویژه مسئله ‏‏«امامت‏» و رهبری جامعه اسلامی را مطرح کرده که به نمونه‏هایی از آن اشاره می‏شود:

‏1. امام سجاد علیه السلام در دعای بیستم (دعای مکارم الاخلاق) چنین می‏گوید: ‏

‏«خدایا! بر محمد و آل او درود بفرست و مرا بر آنکه بر من ستم روا دارد، دستی (نیرویی) ‏و بر آنکه با من ستیزه جوید، زبانی [و برهانی] و بر کسی که با من دشمنی و عناد ورزد، ‏پیروزی عطا کن، و در برابر آن کس که نسبت‏به من، به حیله گری و بد اندیشی بپردازد ‏راه و تدبیر و در برابر کسی که بر من آزار رساند، نیرو عنایت کن و در برابر عیب جویانی که ‏بر من عیب جویی و ناسزا گویی می‏کنند، توان تکذیب [و رد سخنان آنها] و در برابر خطر ‏تهدید دشمنان، به من امنیت عطا فرما...» (24) ‏

در واقع، این بخش از دعا شکوائیه‏ای است از حضرت در برابر زورگوییهای حکومت و ‏کارگزاران عبدالملک; نظیر «هشام بن اسماعیل مخزومی‏» حاکم مدینه، و از این جهت‏بار ‏سیاسی دارد. ‏

 

‏2. در دعای چهل و هشتم که مربوط به عید قربان و روز جمعه است، چنین می‏خوانیم: ‏

‏«خدایا! این مقام [خلافت و رهبری امت که اقامه نماز جمعه و عید و ایراد خطبه از شئون ‏آن است] مخصوص جانشینان و برگزیدگان تو، و این پایگاهها، از آن امنای تو است، که ‏آنان را در رتبه بالایی قرار داده‏ای، ولی ستمگران [همچون خلفای اموی] آن را به زور، ‏غصب و تصاحب کرده‏اند... تا آنجا که برگزیدگان و خلفای تو مغلوب و مقهور [و مجبور به ‏سکوت] گشته‏اند، در حالی که می‏بینند احکام تو تغییر یافته، کتاب تو از صحنه عمل دور ‏افتاده، فرائض و واجبات دستخوش تحریف گشته، و سنت (و راه و رسم) پیامبرت متروک ‏گشته است. خدایا! دشمنان بندگان برگزیده‏ات از اولین و آخرین و همچنین اتباع و ‏پیروانشان و همه کسانی را که به کارهای آنان راضی هستند، لعنت کن و از رحمت‏خود ‏دور ساز....» (25) ‏

در این دعا امام سجاد علیه السلام با صراحت از مسئله امامت و رهبری امت که ‏اختصاص به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام دارد و غصب شدن آن توسط ‏ستمگران یاد می‏کند و بدین ترتیب، مشروعیت‏حکومت‏بنی امیه و حتی خلفای اول را ‏نفی می‏کند. ‏

 

‏3. در دعای عرفه (دعای چهل و هفتم) چنین می‏گوید: «پروردگارا! درود فرست‏به پاک‏ترین ‏افراد خاندان پیامبر که آنان را برای رهبری امت و اجرای اوامر خود برگزیده‏ای و آنان را ‏خزانه داران علمت، نگهبانان دینت، جانشینان خود در زمین، و حجتهای خویش بر بندگانت ‏قرار داده‏ای، و به خواست‏خود، آنان را از هر گونه پلیدی یکباره پاک کرده‏ای و آنان را وسیله ‏ارتباط با خود و راه بهشت‏خویش قرار داده‏ای... خدایا! تو در هر زمان دین خود را به وسیله ‏امامی تایید فرموده‏ای که او را برای بندگانت رهبر و پرچمدار، و در جهان گیتی مشعل ‏هدایت قرار داده‏ای، پس از آنکه او را با ارتباط غیبی، با خود مرتبط ساخته‏ای و او را ‏وسیله خشنودی خود قرار داده‏ای و پیروی از او را واجب کرده‏ای، و از نافرمانی او بیم ‏داده‏ای، و به اطاعت از اوامر و پذیرش نهی او دستور داده‏ای، و مقرر داشته‏ای که هیچ ‏کس از او سبقت نگیرد، و هیچ کس از پیروی او واپس نماند [و سرپیچی ننماید]... (26).» ‏

حضرت در این دعا با بیان نقش و موقعیت ویژه رهبران الهی و امامان از خاندان نبوت و ‏امتیازهای آنان با دقت تمام شروعیت‏حکومت زمامداران وقت را نشانه رفته و نشان داده ‏است که مشروعیت‏حکومت‏با انتخاب الهی به دست می‏آید، نه از طریق زور و قدرت و نه ‏حتی از راه جمع آوری آرای مردم. ‏

 

حسن ختام کلام را گوشه‏هایی از دعای آن حضرت برای مرزداران و هشدارهایی که بیان ‏می‏فرماید، قرار می‏دهیم: ‏

‏4. در دعای بیست و هفتم چنین آمده: «خدایا! بر محمد و آلش درود [و رحمت] فرست و ‏مرزهای مسلمانان را به عزت خویش نفوذ ناپذیر گردان و مرزداران را با قدرت خویش تقویت ‏فرما و عطایای آنها را از [خزانه] توانگری خود سرشار ساز. ‏

بارالها! بر محمد و آل محمد درود فرست و عده [مرزداران] را افزون نموده، اسلحه آنها را ‏بران، حوزه‏های آنان را حراست نمای و نقاط حساس جبهه‏های آنان را محکم کن و در بین ‏آنها الفت [و همکاری] قرار ده و کارشان رابه خوبی روبه راه کن... و مشکلاتشان را با ‏نصرت خویش حل نموده، با پایداری و صبر تقویتشان کن، و چاره جوییهای دقیق [به ‏ایشان برای مقابله با دشمن] بیاموز... و هنگام برخورد با دشمن فکر دنیای فریبنده را از ‏یادشان ببر و اندیشه ثروت اندوزی و جمع مال را از دلهای آنها بزدای... و با عشق به ‏آخرت و بهشت دمسازشان کن.... (27) » ‏

سید جواد حسینی


‏1) محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، (تهران، مکتبة الصدوق)، 1381 ه. ق، ج‏1، ‏ص‏467، و شیخ مفید، الارشاد، (قم، مکتبة بصیرتی)، ص‏256. ‏

‏2) سید محمد رضا حسینی جلالی، تدوین السنه الشریفه، (مکتب الاعلام الاسلامی، ‏قم، 1418ق، ص‏151). ‏

‏3) علی بن شعبه، تحف العقول، (بیروت، مؤسسة الاعلمی، 1394ق)، ص‏255. ‏

‏4) ابوالعباس نجاشی، رجال النجاشی، (قم، مکتبة الداوری)، ص‏116. ‏

‏5) الکافی، (دارالکتب الاسلامیه، 1366)، ج‏8، ص‏17. ‏

‏6) رجال النجاشی، همان، ص‏157. ‏

‏7) همان، ص 115 - 116. ‏

‏8) آقا بزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، (تهران، المکتبة الاسلامیه)، ج‏15، ‏ص‏18 - 19. ‏

‏9) صحیفه سجادیه، ترجمه سید صدرالدین بلاغی، با مقدمه‏ای از آیت الله مرعشی ‏نجفی، (تهران، دارالکتب الاسلامیه)، ص‏9 مقدمه. ‏

‏10) ر. ک: سلیمان بن ابراهیم قندوزی، ینابیع المودة، (نجف، مکتبة الحیدریة، 1384 ه. ‏‏1965 م) ج‏1 - 2، ص‏599. ‏

‏11) مقدمه آیت الله مرعشی بر صحیفه سجادیه، (همان)، ص‏8 - 9، مقدمه. ‏

‏12) همان، ص‏27 - 29 مقدمه، با تلخیص و تغییر. ‏

‏13) الذریعه، همان، ج‏15، ص‏18 - 19. ‏

‏14) ینابیع المودة (همان)، ص‏599. ‏

‏15) مقدمه آیت الله مرعشی نجفی بر صحیفه، (همان)، ص‏46 مقدمه. ‏

‏16) الذریعه، (همان)، ج‏3، ص 345 - 359. ‏

‏17) مانند ترجمه الهی قمشه‏ای، فیض الاسلام، ابوالحسن شعرانی، محمد آیتی، و ‏ترجمه سید احمد فهری و حسین انصاریان و.... ‏

‏18) همان، ص‏345 - 359 و ر. ک: مقدمه آیت الله مرعشی نجفی، (همان)، ص‏33 - 35 ‏مقدمه. ‏

‏19) همان، ص‏41 - 43. ‏

‏20) همان، ص‏13 مقدمه. ‏

‏21) همان، ص‏37 مقدمه، و ر. ک: مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان، (قم، مؤسسه امام ‏صادق علیه السلام)، ص‏270 - 271. ‏

‏22) ینابیع المودة، (همان)، ص‏599 - 630. ‏

‏23) مقدمه آیت الله مرعشی بر صحیفه، (همان)، ص‏43 - 45. ‏

‏24) صحیفه سجادیه، (همان)، ص‏102 - 103. ‏

‏25) همان، ص‏281 - 282. ‏

‏26) همان، ص‏254 - 256. ‏

‏27) همان، ص‏40 - 41، دعای 41.

 
امتیاز دهی
 
 

نسخه قابل چاپ


تعداد بازديد اين صفحه: 1845
Guest (PortalGuest)

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (شعبه اصفهان)
مجری سایت : شرکت سیگما