فهرست
تبليغات

  

پاسخگویی پیشگام
پنجشنبه 23 اسفند 1397 چرایی اختلاف فتاوای مراجع تقلید

چرایی اختلاف فتاوای مراجع تقلید


علت اختلاف فتوا های مراجع چیست و از چه چیزی ناشی میشود؟
برای رسیدن به پاسخ در ابتدا چند نکته مقدماتی باید بگوییم و پس از آن ریشه اختلاف را بررسی می کنیم.
مقدمات:
1-فقط علمای دینی با هم اختلاف ندارند بلکه در همه علوم نظری  متخصصان آن، در يك سرى از مسائل با يكديگر اختلاف نظر دارند.
2- اختلاف فتاوا مسأله‏اى نيست كه در اين عصر پيدا شده باشد؛ بلكه اين در زمان ائمه اطهار(ع) نيز در ميان اصحاب و شاگردان ايشان به چشم مى‏خورد. در روايت عمر بن حنظله آمده است: امام صادق(ع) براى رفع نزاع و كشمكش‏ها ميان مردم، آنان را به فقيهان ارجاع داده و مى‏فرمود: «هر گاه دو يا چند نفر از آنان در فهم روايات و استنباط احكام اختلاف نظر داشتند، به كسى كه اعلم و با تقواتر است مراجعه‏كنيد» .
3- اختلاف ديدگاه در ضروريات دين و مسائل اساسي وجود ندارد و حوزه اختلاف، تنها در بعضى از احكام فرعى است.
4-حکم خدا یکی بیشتر نیست فتوای مجتهدیا مطابق با آن هست یا مخالف ، و در صورت دوم مجتهد و مقلدین او معذور می باشند، از پیامبر اسلام (ص) این گونه نقل شده است: (مَن اجتهد فاصاب فله أجران، و مَن أخطأ فَله أجر واحد)ٌ 
5- اختلاف فقها به مباني و روشهاي فقهي آنان بر مي گردد نه به هوا و هوس و منافع شخصى آنان.
ريشه ها و عوامل اختلاف فتاوا:
در زمان غیبت، فقهاء به علت عدم دسترسی مستقیم به امام (ع)، بایستی از منابع و مدارکی که از ائمه معصومین (ع) رسیده و از قرآن، این احکام را استنباط نمایند.
از این رو دانش فقه و اجتهاد بر يك سلسله از مبادى و اصول فكرى مبتنى است و اختلاف در فتوا از آنجا سرچشمه مى‏گيرد و آن ها عبارت است از:
1- اصول فقه‏
اين علم به شناخت مسائلى همچون اوامر، نواهى، مفاهيم، اجماع، خبر واحد و متواتر، تعارض، استصحاب، برائت و... مى‏پردازد و مجتهد براى استنباط احكام فقهى، از نتيجه آن سود مى‏جويد. هر يك از اين موضوعات، انديشه‏هاى گوناگونى را در خود بر مى‏تابد و تأثير اين اختلاف، در تفاوت فهم حكم الهى نمايان مى‏شود.
2- ادبيات عرب‏
اين علم شامل صرف، نحو و شناخت معانى الفاظ مى‏شود و يكى از مقدمات اجتهاد به شمار مى‏رود. گاهى اختلاف فقيهان، به اختلاف در مسائل نحوى و صرفى باز مى‏گردد. و ترديدى نيست كه اين اختلاف، به تفاوت در حكم و فتوا منجر مى‏شود.
3- اختلاف در مفاهيم‏
گاهى بعضى از آيات و روايات از نظر كلمات، جملات و تركيبات، به گونه‏اى است كه در معانى و مفاهيم آن¬ها، احتمالات مختلفى داده مى‏شود. بدين جهت در معانى و مفاهيم احكام، بين مجتهدان اختلاف نظر و در نتيجه اختلاف فتوا به وجود مى‏آيد؛ مثلاً در آيه مربوط به تيمّم «... فلم تجدوا ماءً فتيمّموا صعيدا طيبا»؛ در صورتى كه براى طهارت به آب دسترسى نداشتيد، بر «صعيد» پاكيزه تيمم كنيد»؛ در معنا و مفهوم كلمه «صعيد»، اختلاف نظر پيش آمده كه آيا معناى «صعيد» فقط خاك است يا معناى آن تمام چيزهايى است كه پوسته ظاهرى زمين را تشكيل مى‏دهد (مانند سنگ، شن، ريگ و جز آن). از اين رو در اين كه بر چه چيزهايى تيمم كردن صحيح است و يا غير صحيح، بين مجتهدان اختلاف فتوا به وجود مى‏آيد.
در واژه «يوم» نيز- كه در بسيارى از روايات آمده - ميان فقيهان اختلاف نظر هست؛ برخى فرموده‏اند: از طلوع خورشيد تا غروب را يوم گويند و عده‏اى آن را توسعه داده و ابتداى يوم را طلوع فجر دانسته‏اند. اين اختلاف، تأثير خود را در بسيارى از احكام فقهى بر جاى گذاشته و باعث اختلاف در فتوا گرديده است.
4- علم رجال‏
در زمان معصومين(ع)، سند و مدرك روايات و شناخت راويان و ناقلان احاديث، كمتر مورد نياز بود؛ زيرا احاديث و احكام را يا از خود معصوم مى‏پرسيدند و يا راوى را به دليل نزديكى زمانى با معصوم(ع) مى‏شناختند. اما در زمان‏هاى بعد احاديث با واسطه‏هاى زيادى نقل مى‏شد و عده‏اى در اين ميان، به دروغ رواياتى را جعل مى‏كردند. از اين رو در زمان غيبت نياز به شناسايى راويان سالم و راستگو از غير آنها ضرورى گشت و بر اساس آن «علم رجال» پايه گذارى شد. اين علم به بررسى نقاط ضعف و قوت كسانى مى‏پردازد كه در اسناد احاديث آمده‏اند. در اين علم روايات را به معتبر و غير معتبر تقسيم مى‏كنند و بر اساس آن، گاهى يك روايت نزد مجتهدى معتبر و نزد ديگرى ضعيف محسوب مى‏شود و اين امر عامل بسيار مهمى براى پيدايش اختلاف فتاوا به شمار مى‏رود،از اين رو مجتهدى كه مى‏خواهد طبق حديث و روايتى فتوا دهد، بايد راويان و ناقلان آن را بشناسد و به معتبر بودن سند روايات پى ببرد و نيز به علم «حديث» و «رجال» آگاهى داشته باشد. همين تحقيق در سند احاديث و شناخت راويان آنها (علم رجال)، باعث مى‏شود كه گاهى يك حديث به نظر مجتهدى صحيح و معتبر باشد؛ اما همين حديث در نظر مجتهد ديگر از صحّت و اعتبار برخوردار نباشد و در نتيجه موجب اختلاف فتوا بين آنان گردد.
5- اختلاف در مصاديق و موضوعات احكام؛
گاهى مجتهدان در خود حكم شرعى با يكديگر اتفاق نظر دارند؛ اما در مصداق و موضوع حكم اختلاف پيدا مى‏كنند؛ مثلاً اگر بر بدن يا لباس نمازگزار خونى باشد كه مقدار آن كمتر از «درهم» است، نماز صحيح مى‏باشد. در زمانى كه اين حكم از سوى معصوم(ع) صادر شده، درهم در ميان مردم معمول بوده است و همه اندازه آن را مى‏دانسته‏اند. اما در زمان‏هاى بعد به جهت عدم آگاهى از اندازه درهم آن روز، اختلاف نظرهايى به وجود آمده است كه آيا اندازه درهم، مساوى با گودى كف دست است، يا سرانگشتِ ابهام، و وُسطى و يا سبّابه. همين اختلاف نظر در مصداق و موضوع حكم، باعث اختلاف فتوا در حكم شرعى آن شده است.
6- اختلاف در مقاصد و اهداف احكام،
از آن جا ي که در زمان ائمه اطهار(ع) و طبقه اول راويان احاديث احكام شرعى، حكومت و قدرت در دست مخالفان شيعه بوده است. از اين رو آنان نمى‏توانستند، در همه جا احكام «واقعى» الهى را بدون پرده بيان كنند و به اصطلاح رعايت تقيه مى‏كردند. همين امر موجب شده است تا بعضى از احاديث با بعضى ديگر، توافق نداشته باشند و مقصود و هدف اصلى معصوم(ع) فهميده نشود. يكى از كارهاى فقيهان و مجتهدان؛ اين است كه چنين احاديثى را كه در نظر نخستين با يكديگر منافات و تعارض دارند، با هم جمع كنند تا مقصود و هدف اصلى آنها معلوم و شناخته شود. در نتيجه، آنها را مأخذ و دليل فتواى خود قرار دهند. گاهى در جمع بين احاديث و وفق دادن يك حديث با حديث ديگر، در ميان آنان اختلاف نظر پيش مى‏آيد و همين موجب تفاوت فتواى آنان مى‏گردد.
نتیجه گیری:
 اختلاف نظر بين متخصصان و كارشناسان هر فنى، امرى طبيعى و رايج است؛ اجتهاد و استنباط در احكام شرعى نيز از اين قاعده مستثنى نيست و خبرگان و كارشناسان امور دينى (مجتهدان جامع‏الشرايط) بعد از رجوع به مدارك احكام؛ يعنى، قرآن، سنّت (قول و روش پيامبر(ص) و ائمه معصومين(ع))، اجماع و عقل، در بعضى از مسائل استنباط‏ها و برداشت‏هاى مختلفى پيدا مى‏كنند و فتاواى گوناگونى مى‏دهند و بدين سبب لازم است كه تقليد هميشه از فردى باشد كه فتواى او از نظر شرعى براى ما حجت باشد و آن مجتهد جامع‏الشرايط است كه صلاحيت فتوا را دارد.و همچنین این اختلاف ضرری ایجاد نمی کند زیرا در عرصه اجتماعی و سیاسی و قانونگزاری همه مقلدین و مجتهدین ملزم هستند پیرو حاکم اسلامی و ولی فقیه باشند. 


حجت الاسلام و المسلمین امیر صالحی کارشناس فقه مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
 
امتیاز دهی
 
 



تعداد بازديد اين صفحه: 155
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (PortalGuest)

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (شعبه اصفهان)
مجری سایت : شرکت سیگما